(p.208) CAPITULO VEYNTE Y SEYS. DEL VERBO
PASSIVO. Y PRUEVASE QUE NO RIGE CASO ALGUNO
Los
generos de los verbos, siguiendo la
verdad, son dos solamente, actiuos y passiuos, porque, como auemos
probado, los
que llaman neutros se incluyen en la diffinicion del verbo actiuo,
porque o
rigen accusatiuo o se hallan passiuos, de los quales auemos traydo
algunos
exemplos. Quien quisiere ver otros muchos, vea el Arte, lib. 4, nota
nona, y el
maestro Sanchez trae muy gran copia de ellos en su Minerua, lib. 3,
ca. 3. Y
para que un verbo sea actiuo no es necessario que se junte a quantos
accusatiuos ay, porque esto tampoco lo tienen los verbos que todos
confiessan
por actiuos, porque dezir Agere
verba seria gran barbarismo; Accuso parietem
furti seria gran necedad. Y, segun esto, no es necessario
que el verbo actiuo
tenga quantos accusatiuos y actiones ay, porque, como tenga una sola,
basta que
sea actiuo. Y porque ningun verbo ay de los que auemos dicho que no
tenga esta
action, auemos probado que todos son actiuos. Y assi, agora trataremos
del
verbo pas-/(p.209)siuo, de cuya construction, aunque trata el Arte en el libro
4, nota 25, y el maestro Sanchez en su Minerua, lib. 3,
cap. 4, yo determino
probar como el verbo passiuo no rige caso alguno. Y, aunque esta
doctrina es
del maestro, el qual dize que solamente el verbo passiuo quiere
suppuesto y no
rige caso, quiero tratar del verbo passiuo lo que me parece que es muy
conforme
a la verdad.
Todos
han dicho que el verbo passiuo rige
datiuo y accusatiuo con preposicion per y ablatiuo con
preposicion a, ab,
pero
ningun caso se rige del verbo passiuo.Y assi, començando del
datiuo, dezimos
que este caso es commun a todos los verbos y de ninguna parte se rige,
como
auemos dicho en el capitulo nono. Porque el datiuo assi se halla en la
voz
actiua como en la passiua y con un proprio verbo. Ciceron: Neque senatui neque
populo neque cuiquam bono probatur. Y pro Balbo: Non ut uobis rem tam
perspicuam dicendo probaremus. En esta oracion y en las
semejantes sera lo
proprio Magister
exponit carmina discipulis, Carmina exponuntur a magistro
discipulis. Y el proprio datiuo esta en la voz /(p.210)
actiua y passiua; y en
la una y otra siempre de adquisicion y de ninguna parte se rige. Traen
por
exemplo a Marcial, lib. 2: Si
cui forte legeris; si totus tibi triduo legatur.
Pero es datiuo de adquisicion y no es Si quis forte legit,
sino ‘si acaso eres
leydo para alguno’, ‘si todo es leydo para
ti’. Toca en esto una costumbre y
era que los romanos nobles tenian lectores, los quales les leyan, o
estando
comiendo o acostados, lauandose o passeandose, a los quales llamauan en
griego
Anagnostes, idest lector
vel lego. Esto toco Publio Vatinio escriuiendo a
Ciceron una Epistola,
que es la 9 del lib. 5: Dicitur
mihi tuus seruus
Anagnostes fugitiuus cum Vardaeis esse, donde Anagnostes
no es nombre proprio
del esclauo, porque se llamaua Dionysio; porque luego, en la Ep.
10, dize de Dionysio Tuo
adhuc nihil extrico, de manera que el asclauo se llamaua
Dionysio y, porque era
el que leya a Ciceron, le llamo Anagnostes. Ciceron toca esta costumbre
en la
Epist.
1 del lib.7, la qual
embia a Mario diziendo: Quod
si tu per eos dies operam dedisti Protogeni tuo,
que ansi se llamaua el que leya a Mario. Y es como si dixera Ciceron si
estos
dias, en quanto se /(p.211) hazian los juegos en Roma, Protogenes te
leyo
alguna cosa. De manera que el datiuo no se rige del verbo passiuo ni de
otra
parte de oracion, porque siempre es de adquisicion y se puede juntar a
todos
quantos verbos ay en la lengua latina, como ya queda prouado en otras
partes.
Tambien
se ha de aduertir que el
accusatiuo de la preposicion per
no se rige del verbo, sino de la preposicion,
y no es lo que fue supuesto del verbo en la voz actiua, que otros
llaman
persona que haze, porque, quando Ciceron dixo, en la Ep.
1 del lib. 1 Res agitur
per eosdem creditores, no quiere dar a entender Iidem creditores agunt rem,
sino que los amigos del rey hazian el negocio per creditores.
Fuera desto, el
accusatiuo con la preposicion per
es comun a todos los verbos y dixeramos que
todos regian accusatiuo con ella, lo qual es falso, pues nadie dira que
es mal
latin Per me ipsum
potero capere urbem, Per Deum orote, ut mihi ignoscas. Si
el
verbo passiuo rige accusatiuo con preposicion per, tambien lo
auia de regir con
ad, in, apud,
pues lo juntan a accusatiuo con estas preposiciones. Cicer., lib.
6, Ep. 3: Quod uel maximum ad timorem
proponitur. En el 10, Ep.
8: Actaque omnia
ad /(p.212) te perferri arbitrarer. Y en el 3, Ep. 8: Ad te uere potuisse
deferri. Hallase con dos accusatiuo juntos en una sola
oracion con ad, per.
Cecinna a Ciceron, lib. 6, Ep.
7: Per te ad exitum
perducantur. Ciceron, lib.
4, Ep. 5: Quid ad dolorem adiungi potest;
y en la
Philippica 1: Ut ipse
ad operas mercenarias statim protrahatur. En la Philippica 10: Cumque
concursu quotidiano bonorum omnium, qui admirabilis ad eum fieri solebat.
Hallase con accusatiuo con apud.
Iuuenal, Satyra
6: Quid agatur apud uso.
Luego, si el verbo passiuo rige accusatiuo con preposicion per, tambien lo
auia
de regir con ad, in,
apud, pues queda probado que los latinos lo juntauan con
ellas. Pero el accusatiuo, juntandose con preposicion a qualquier
verbo, auemos
de entender que se rige de la preposicion y no del verbo. Ansi que, o
han de
concerder que el verbo passiuo no rige accusatiuo con preposicion per, sino que
el accusatiuo se rige la preposicion, o que el verbo passiuo tambien
rige
accusatiuo con ad, in,
apud, lo qual es falso. Por lo qual, queda probado que,
quando dezimos Res
agitur per eosdem creditores, el accusatiuo se rige de la
preposicion per
y no del /(p.213) verbo. Y se halla con unos mismos verbos en
la voz actiua y passiua, y siempre es caso de la preposicion. Vease el
maestro,
en su Minerua,
lib. 3, cap. 4.
Quando
dezimos Urbs capitur a
militibus,
el ablatiuo se rige de la preposicion y no del verbo, porque si rigiera
ablatiuo con preposicion ab,
tambien lo auia de regir con preposicion de, cum,
sine, in. Pero no lo rige con ninguna destas, luego ni con
a, ab,
porque el
caso es de la preposicion y no del verbo passiuo. Que los latinos
junten el
verbo passiuo con preposicion de esta claro. Ciceron, en las Familiares 1: Nam
de Pyrrhi pace agebatur; y poco mas abaxo: De supplicationibus referebatur,
quorum de honore agitur. Y en el lib. 2, Ep. 11: Quidnam de prouinciis
decernatur. En la Philippica 1: Ut parentalia cum
supplicationibus miscerentur.
Virgilio, lib. 2: Et
nota conduntur in aluo. Y apenas aura preposicion a quien
no podamos juntar el verbo passiuo, porque esta oracion esta bien
dicha: Urbs
capiebatur a rege coram me cum magno equitatu,
‘la ciudad era tomada del rey en
mi preferencia con grande caualleria’. Buen latin es Male agitur mecum apud patrem
/(p.214) meum, ‘mal lo hazen comigo en casa de
mi padre’. Y aunque han dicho
que el verbo passiuo rige ablatiuo con a, ab, ninguno se
ha atreuido a dezir
que lo rige con de,
cum, sine, in. Con lo qual, queda prouado o que el verbo
passiuo no rige ablatiuo con a,
ab, o lo ha de regir con de, cum, sine, in,
lo
qual todo es falso, porque, donde huuiere caso con preposicion, se ha
de
enseñar que el caso se rige della y no del verbo. Luego el
verbo passiuo no
rige ablatiuo con a, ab,
ni otro caso alguno, porque el datiuo es de
adquisicion y no se rige del verbo passiuo. Y el caso que le juntaremos
con
qualquiera preposicion que sea, el caso se regira de la preposicion y
no del
verbo, el qual tambien se junta a ablatiuo con preposicion e. Ciceron, lib. 2
de los Officios:
Quae gignuntur e terra;
ibidem: Nec lapides e
terra
exciderentur. Y esta oracion no se puede mudar en actiua,
porque es gran
disparate Terra
excideret lapides.
Hallase
el verbo passiuo con ablatiuo sin
preposicion, y ninguno ha enseñado que lo puede regir. Pero
entonces auemos de
entender alguna preposicion de la qual se rija el ablatiuo, lo qual,
por
elegancia, /(p.215) acostrumbran quitar los latinos. Ciceron, en el
lib. 4,
Epist. 6: Procuratione impediebantur
cogitationes meae. En las quales oraciones
dixeramos que el verbo passiuo regia ablatiuo sin preposicion, lo qua
es falso.
Antes con esto queda prouado que el ablatiuo siempre se rige de
preposicion,
como mas largamente queda dicho en el capitulo doze, donde tratamos del
regimen
del ablatiuo.
Esto
basta para prouar que el verbo
passiuo no rige caso. Tambien enseñan comunmente que en la
voz passiua se ha de
mudar el accusatiuo en nominatiuo y el nominatiuo en ablatiuo con
preposicion
a, ab, el
qual precepto no es verdadero: lo uno, porque Interdico tibi aqua,
Inuideo tibi multa, se mudan en passiua Tu interdiceris aqua, Tu
inuideris
multa. Y en esta oracion postrera entenderemos la
preposicion iuxta, circa
o
secundum,
como en Purgos bilem,
Doceor artes, Induor arma y en las semejantes;
lo otro, porque muchas oraciones no se pueden mudar de actiua en
passiua ni
hazen el proprio sentido, como dize el Arte en el lib. 4,
nota 25. Ni litterae
redditae sunt mihi a te no se puede mudar en
acti-/(p.216)ua Tu
reddidisti mihi
litteras, porque el romance es ‘dieronme las
cartas de tu parte’, como estando
tu en Toledo me embiaste cartas y me las dieron estando yo en otra
parte.
En
estos verbos, doceo,
interrogo, induo
y en los semejantes, mudandolos de actiua en passiua,
mudamos el accusatiuo que
se rige del verbo en nominatiuo, porque el otro es de preposicion, como
auemos
dicho en el capitulo 17. Y assi, Doceo
te artes, Interrogo
magistrum
quaestionem, Induo regem arma, se mudan en passiua Tu doceris artes, Magister
interrogatur quaestionem, Rex induitur arma, en todos los
quales accusatiuos
entendemos la preposicion iuxta,
circa o secundum,
porque el verbo passiuo en
ninguna manera puede regir accusatiuo. Pero quando mudamos en passiua a
voco,
dico, habeo, iudico, appello, como Populus vocat me magistrum,
Ciuitates habent
me ducem, entrambos accusatiuos se mudan en nominatiuo,
porque entrambos son
una misma cosa y se rigen del verbo. Y assi, diremos en passiua Ego vocor
magister a populo, Ego habeor dux a prouinciis y ansi las
demas oraciones
semejantes a estos. Ha de aduertirse que en las oraciones de /(p.217) la
Sagrada Escriptura
que trae el Arte,
lib. 4, nota 25, el ablatiuo de la preposicion a vel ab es lo
que fue en la voz actiua suppuesto del verbo que otros llaman persona
que haze.
Sobre exulo, vapulo,
veneo, fio vease el Arte,
lib. 4, nota 26.
Quiero
acabar lo del verbo passiuo con una aduertencia muy necessaria y es que
no son
oraciones de la voz passiua amatus
sum vel fui ni amatus,
a, um, eram vel
fueram ni las semejantes, porque en estos tiempos ay dos
vozes y el verbo
passiuo no puede tener sino una voz sola, como el verbo actiuo amo, amabam, de
donde sale amor,
‘yo soy amado’, amabar,
‘yo era amado’. Ansi que Magister
amatus fuerat o Auditus
fuerat, Literae tuae redditae sunt mihi, todas estas
oraciones y todas las semejantes son oraciones del verbo substantiuo,
como si
dixeremos Magister
fuerat bonus. Descargase con esto un estudiante de
estudiar
amatus, a, um sum vel
fui, fueram, fuerim, fuissem, fuero, porque se cansa sin
prouecho; porque sabiendo amatus,
a, um, ‘cosa amada’, sabra dezir
‘yo fui
amado’, amatus
fui, ‘yo auia sido amado’, amatus eram vel fueram,
pues estos
son participios. Y si estudia ama-/(p.218)tus,
a, um sum vel fui, tambien auia
de estudiar amaturus,
a, um sum vel fui, ‘yo huue de amar’,
y amandus, a, dum
sum vel fui, ‘yo huue de ser amado’. Y
assi los demas participios de todas las
quatro declinaciones de los verbos. Estos tiempos son los que tienen
passiua:
amo,
‘yo amo’, amor,
‘yo soy amado’; amabam,
‘yo amaba’, amabar,
‘yo era
amado’; amabo,
‘yo amare’, amabor,
‘yo sere amado’; ama vel amato,
‘ama tu’,
amare vel amator,
‘se tu amado’; amem,
‘yo ame’, ame,
‘yo sea amado’; amarem,
‘yo amara, amaria’ y amasse, amarer,
‘yo fuera, seria y fuesse amado’; amare,
‘amar’, amari,
‘ser amado’. En los demas tiempos ay dos vozes y
son oraciones
del verbo substantiuo. Queda con esto muy aliuiado un estudiante. Lo
proprio se
aduierte en sequutus
sum vel fui y en todos los demas tiempos que salen de
aqui, como fueram,
fuerim, fuissem, fuero. Esto es lo que toca al verbo
passiuo, el precepto del qual sera este: el verbo personal passiuo
quiere por
suppuesto nominatiuo del proprio numero y no rige caso, como
‘la ciudad es
tomada’, Urbs
capitur. Si digo regi,
es datiuo de adquisicion y no se rige del
verbo; per regem,
es accusatiuo de la preposicion per;
a rege
/(p.219) es
ablatiuo de la preposicion a.
Y assi el verbo passiuo no rige caso alguno, como
auemos probado en todo este capitulo.