CAPITULO VEYNTE. EN EL QUAL SE PRUEVA QUE LOS GENEROS DE LOS VERBOS SON SOLAMENTE DOS: ACTIVOS Y PASSIVOS. ECHAMOS FUERA LOS QUE FALSAMENTE LLAMAN NEUTROS Y LOS DEPONENTES Y COMMUNES
Auiendo salido de las species, auemos de probar como no ay mas de dos generos de verbos, actiuos y passiuos, de lo qual dio razon el maestro Sanchez, lib. 3, cap. 3 de su Minerua, y despues el Arte lo refiere en el lib. 4, pagina 119, donde trata De constructione uerbi cognatae significationis, donde se puede ver la razon que da. Y lo dize el maestro en el libro y capitulo arriba alegado, porque no pienso referir lo que dizen, sino probar con las diffiniciones que les dan que no ay verbos neutros. Y antes de todas cosas, quiero aprouechar-/(p.171)me de la diffinicion que el maestro Antonio da al verbo actiuo, lib. 3, cap. 7: Actiuum uerbum est, quod definit in -o et habet passiuum in -or. Y en principio del lib. 4 añadio: Et exigit ante se nominatiuum in persona agenti uel facienti, et accusatiuum in persona patienti, aunque esto es falso, porque en las oraciones ni ay persona que haga ni padezca, como auemos dicho en el capitulo 4. Toda esta diffinicion que da al verbo actiuo quadra al verbo que falsamente han llamado neutro, el qual se acaba en –o y se halla con accusatiuo y tiene passiua en –or, como luego probaremos con muchas authoridades adelante en este proprio capitulo. Para probar que tengan passiua, basta que se hallen los participios en –tus, -sus, -dus, que no se pueden deriuar sino de verbos passiuos. Ansi que, hallando seruiendum, eundum, carendum, egendum, consulendum, placitum auemos de confessar que salen y se deriuan de la passiua en –or, porque en ninguna manera se pueden deriuar de la actiua en –o. Luego, si la diffinicion del verbo actiuo quadra al que falsamente llaman neutro y le incluye en ella, no ay ver-/(172)bo neutro. Que le quadre la diffinicion del verbo actiuo esta claro, pues se acaba en –o y se halla con accusatiuo y passiuo, como luego probaremos. Que todo verbo signifique action o passion, el mesmo maestro Antonio lo dize en el principio del capitulo 7 del libro 3, diziendo: Verbum est pars orationis declinabilis cum modis et temporibus sine casu agendi uel patiendi significatiua. La qual diffinicion quadra al verbo, pues es de su essencia y propriedad significar action o passion, sin lo qual no puede ser verbo (sacando el substantiuo sum, es, con sus compuestos) como no puede ser hombre sin que sea animal racional. Porque dezir verbo neutro es dar a entender que ay verbo que ni significa action ni passion, y es querer dar una cosa fuera de naturaleza que ni haga ni padezca, lo qual es imposible. Por lo qual, quitando al verbo lo que es suyo, que es significar action o passion, no se puede diffinir. Desto se collige que la diffinicion que dan al verbo neutro diziendo Verbum neutrum est, quod definit in -o et non habet passiuum in -or es falsa, porque en este capitulo probaremos que tiene passiua en –or, pues se hallan /(p.173) los participios passiuos, los quales no se pueden formar sino de verbos passiuos; fuera de que se hallan passiuos en muchos tiempos y formando estos participios deuen tener actiua en –o y passiua en –or. Si dizen que el verbo actiuo rige accusatiuo y probamos que los verbos que falsamente llaman neutros rigen accusatiuo y tienen passiua, el verbo neutro y actiuo seran una propria cosa. Y assi, dize Cesar Scaligero: Quibus manifestum est uerba neutra non esse ab actiuis siuncta. Prisciano, lib. 8, en el capitulo donde trata del verbo, dize: Verbum est pars orationis cum temporibus, sine casu, agendi uel patiendi significatiua. Con lo qual queda probado que no ay verbos neutros. Quando diffinen el verbo actiuo, diziendo que es el que rige accusatiuo, la diffinicion es falsa, porque no se llama actiua porque riga accusatiuo, sino porque significa action, lo qual es proprio del verbo actiuo. Como tambien no es del verbo passiuo llamarse assi, sino porque signifique passion. Y si fuera proprio llamarse el verbo actiuo, porque regia accusatiuo, dixeramos que Magister docet, discipuli audiunt, eran estos verbos neutros, lo qual es falso. Y a cada /(p.174) passo hallamos en los authores latinos muchos verbos actiuos sin accusatiuo, y fuera grande inconsideracion llamarlos neutros. Pero si son actiuos Magister docet, discipuli audiunt, aunque no rijan accusatiuo, porque no lo seran estos: Magister seruit, discipuli nocent y todos los demas semejantes que han llamado neutros? Vease el Arte, libro 4, pagina 119, donde trata De constructione uerbi cognatae significationis, donde se dan otras razones con las quales y con estas se prueua claramente que no ay verbos neutros. Vease el cap. 26 deste Commento.
Probemos agora que no ay verbos deponentes y, quando tengan este nombre, llamaremos los actiuos deponentes, porque significan action, pues Amplector virtutem, Sequor arma, action significan estos verbos. Y lo proprio es Veneror patrem y Prosequor regem amore, Osculor te y basio te, pues si tienen el romance del verbo actiuo y significan action, para que es cansar a los discipulos con estas impertinencias de verbos deponentes? Estos verbos, que sean actiuos, colligese de la diffinicion que les dan, en la qual dizen que el verbo deponente es el que se acaba en –or y no /(p.175) tiene actiua en –o. Y solamente retiene la significacion del verbo actiuo, pues, siendo ansi, llamaremoslo verbo actiuo. Vease el Arte, lib. 3, nota 7. Tambien se ha de aduertir que ay palpo y palpor, mereo y mereor, y entrambas vezes significan action. Iuuenal, Satyra 1: Quem munere palpat Carus. Y assi, siempre los llamaremos verbos actiuos. Auiendo probado que no ay verbo deponente, sino que tambien es actiuo, tambien el Arte en el lib. 4, nota 27, quita los verbos que llamauan communes. Vease la nota.
Reduzidos los verbos a dos generos solamente, actiuos y passiuos, que da mucha claridad y breuedad al discipulo, porque, diziendole de una vez que todos los verbos son actiuos y passiuos, y que el actiuo es el que significa action, como amo, ‘yo amo’, doceo, ‘yo enseño’, y passiuo el que significa passion, como amor, ‘yo soy amado’, doceor, ‘yo soy enseñado’, luego los conoce el discipulo y queda aliuiado de una gran carga, como era conocer tantos verbos, lo qual no es posible saber en muchos dias y agora se sabe con breuedad. Comencemos a prouar que los verbos que llaman neutros son actiuos. Y solamente traere los que todos llaman neutros en sus syntaxis, dexando /(p.176) la gran multitud de ellos que trae el maestro Sanchez en el lib. 3, cap. 3, y el Arte, lib. 4, nota nona.
Carco. Terencio: Praeter quam tui carendum quod erat. Nonio: Carere rem bonam. Turpelio: Meos parentes careo. Plauto: Quia id, quod amo, careo. Careo pecuniarum lo mismo es que Caro caristiam pecuniarum y Careo pecuniis es lo proprio que Careo a pecunis vel de pecuniis.
Egeo. Varron, lib. 4, De lingua latina: Diues a diuo, qui ut deus, nihil indigere uidetur. Aulo Gelio: Vitio uertunt qui multa egeo.
Satago es actiuo, compuesto de ago y satis, el qual esta en lugar de accusatiuo, y el genitiuo es de possession y se rige del aduerbio satis, que esta en lugar de nombre; y Plauto: Nunc agitas tute sat tuarum rerum. Y lo proprio es Satago mearum rerum que Ago satis mearum rerum.
Abstineo. Bruto a Attico: Ut se maledictis non abstineat. Abstineto irarum calidaeque rixae es grecismo y falta ἐκ. Abstine maledictis vel a maledictis es actiuo y falta el accusatiuo te.
Pareo, oboedio. Liuio, libro 9: Dicto pa-/(p.177)retur. Ciceron: Cui paretur. Apuleyo, lib. 10: Haec omnia perfacile obediebam. Liuii, lib. 4: Utrimque obeditum dictatori est.
Morem gero claro tiene el accusatiuo morem. Terencio, en el Eunucho: Mos gerendus fuit Thaidi.
Consulo. Varron, lib. 4, De lingua latina: Consul nominatus, quod consulerat populum et senatum. Ciceron, lib. 7, Ep. 11: Consuli quidem te a Caesare scribis. Ibidem. Ep. 13: An quod te imperator consulit?; poco mas abaxo: Puto te male a Caesare consuli, quam inaurari.
Prouideo. Terencio: Quae nisi prouidentur astu. Ciceron, lib. 6, Ep. 4: Cuius exitus prouideri possit. Ibidem, Ep. 10: Quae sunt in fortuna temporibus regentur et consilliis nostris prouidebuntur.
Prospicio. Liuio: Qui sedem senectuti uestrae prospiciunt. Quando dezimos consulo, prospicio, prouideo tibi, falta utile o commodum.
Caueo. Ciceron, lib. 2, Ep. 17: Ut et mihi et populo cautum sit sine uecturae periculo. Caueo tibi, scilicet malum vel damnum. Y en el principio de los Topicos: Quum mihi, meisque multa saepe cauisses. En el 1 de los Officios: Et huic simile uitium in ge-/(p.178)stu motuque cauetur. Salustio, en lo de Iugurtha: Ita nec caueri anceps malum. Suetonio, en la vida de Galba: Cauere periculum. Ciceron a Attico: Caetera quae quidem prouideri poterunt, cauebuntur.
Placeo. Ciceron, lib. 13, Ep. 1: Placitum est mihi postulare. Terencio, en el Andria, scena 1 del acto 4: Complacita est. Plauto: Si illa tibi placebit, placenda dos quoque est quam dat tibi. Idem: Forma placita est.
Faueo. Ciceron: Quia non modo non inuidetur, sed fauetur.
Studeo. Ciceron, lib. 6, Ep. 1: Sed quia nemo est tam afflictus qui si nihil aliud studeat.
Columella, lib. 1, cap. 6: Et modicis fenestellis aquilonibus aspirentur.
Parco. Ovidio: Si mihi non parcis. Misero parcatur Iulo. Idem, lib. 10: Argenti atque auri memoras, quae multa talenta natis parce tuis. Ciceron a Attico: Nec parcitur labori. Plinio, lib. 16: Nec corpori ipsi parcitum. Iuuenal, Satyra 14: Nec tibi parcetur misero.
Ignosco tibi, scilicet peccatum. Ciceron: Hanc culpam ei facile ignoscamus. Plauto: Velatis manibus orant, ignoscamus peccatum suum. Propercio, lib. 1: Iuppiter, ig-/(p.179)nosco caetera furta tua. Virgilio, Georgica 4: Ignoscenda quidem, scirent si ignoscere Manes. Ciceron, lib. 6, Ep. 1: Sed hoc ignoscant dii immortales. En el lib. 7, Ep. 6: Hoc tibi tam ignoscemus nos amici.
Officio tibi, falta el accusatiuo cognato, aunque tambien se halla con accusatiuo. Plauto: Iam ego Hercle, ego te hic affatim officiam. Ciceron, en el libro 1 de Oratore: Quod cuicunque particulae caeli officeretur. Lucrecio, lib. 2: Officiuntur uti cogantur tardius ire.
Doleo. Seruio Sulpicio a Ciceron, lib. 4, Ep. 4: An illius, credo, uicem doles? Ouidio: Tu uero tua damna doles. Ciceron: Meum casum doluerunt. Suetonio: Se quoque respondit uicem eorum dolere.
Indulgeo. Marcial: Indulgeant patientiam flagello. Tacito, li. 1: Cunctaque quae Germanicus indulserat. Afranio: Male merentur de nobis heri, qui nos tantopere indulgent in pueritia. Suetonio, en la vida de Domiciano: Exilium indulsit. Ibidem: Ut damnatis liberum mortis arbitrium indulgeatis.
Insto huic rei, scilicet operam. Virgilio, lib. 8: Parte alia Marti currumque rotasque uolucres instabant.
/(p.180) Supplico. Ciceron: Voluerint populo supplicari. Plinio, lib. 13: Iliacis temporibus non supplicabatur thure.
Illudo. Virgilio, 10: I, uerbis uirtutem illu de superbis. Terencio: Satis superbe illuditis me. En el Andria: Pene illusi uitam filiae.
Insulto. Cornelio Tacito, lib. 4: Qui nunc patientiam senis et segnitiem iuuenis iuxta insultet. Salustio: Multos a pueritia bonos insultauerat.
Inuideo tibi honores, Et coeli te regia nobis inuidet, se halla muchas vezes. Ouid., en las Epistolas: Troadas inuideo. Ciceron: Inuidetur enim commodis hominum ipsorum. En el lib. 9, Ep. 16: Aut quid nunc mihi inuideri potest? Horacio, en el Arte Poetica: Cur ego acquirere pauca si possum, inuideor? Quanto mas si el simple video es actiuo, por que razon el compuesto deue ser neutro?
Impono. Por ‘engañar’ es actiuo, pero quando digo Impono tibi falta impositionem o clitellam, y no se pone por buena cortesia. Ciceron, a Attico: Clitellae boui sunt impositae. Plauto: Sarcinam imponam seni, idest Clitellam.
/(p.181) Inuado tibi, vel te, vel in te, communmente se hallan.
Incumbo. Salustio: Ut sustinere corpora
plerique nequeuntes arma sua quisquis instans incumberet. Dezimos Incumbo hic rei, hanc rem,
vel in hanc rem.
Volo, cupio, facio,
juntandose a estos
aduerbios bene, male
y satis
son mas actiuos que sin ellos, porque estan en
lugar de accusatiuo. Y lo mismo es Beneuolo
tibi que Bonum
volo tibi, ‘quiero
el bien para ti’; Benecupio
magistro, idest Bonum
cupio magistro, ‘desseo el
bien para el maestro’; Satisfacio
regi, idest Facio
satis regi, ‘hago
bastamente para el rey’. Caton, en el cap. 149, dize con
accusatiuo: Pecuniam
satisfecerit. Ciceron, lib. 4, Ep.
Timeo, metuo. Virgilio, en el lib. 2: Quidquid, idest timeo Danaos et dona ferentes. Timeo tibi, metuo tibi, scilicet damnum vel incommodum. Ciceron, en la 3, Verrina: Nullam maiorem pupillo metuo calamitatem. Idem: Sed cum eadem metuam ab hac par-/(p.182)te. Idem: A me insidias metuunt. Destos verbos no ay necessidad de exemplos, de los quales estan llenos los libros. Ciceron, libro secundo, Epist. 15: Si fratrem reliquissem omnia timere. Ibidem, Epist. 11: Quam metuenda fortuna sit.
Nubo es verbo
actiuo y rige accusatiuo, y
su propria significacion es ‘cubrir’. Varron, De lingua latina: Neptunus
dicitur, quod mare et terras obnubat, ut nubes caelum, nuptu, id est
opertione,
ut antique, a quo nuptiae et nuptus dicitur. Caper de Ortho graphia, mulier
nubit, quia pallio obnubit caput suum, genasque.
Tertuliano: De uelandis
uirginibus, etiam uelatae ad uirum adducuntur. Seruio,
sobre el onzeno de Virgilio,
dize: Nuptiae dictae,
quod nubentium capita uelentur. Arnobio, lib. 3, contra
gent.: Quod aqua nubat terram, appellatus est,
cognominatusque Neptunus.
Donato, en
Laboro. Ciceron, a Attico: Ad quid laboramus res romanas? Idem, a Lentulo: Labo-/(p.184)ratur uehementer. Virgilio, lib. 1: Arte laboratae uestes, etc.
Eo, redeo, ineo.
Virgilio, lib. 6: Itaque
redit uiam toties. Horacio, en el 1 de las Epistolas: Ire uiam, quam monstrat
eques. Virgilio, lib. 4: Longam incomitata uidetur ire
uiam. Ciceron, pro
Murena: Redite
uiam. Idem, lib. 7, Ep.
25: Eo ipso die, quo de
Publio Sestio in
consilium iri necesse erat. Iuuenal, Satyra 14: Ire uiam pergant. Eundum est in Hispaniam.
Ciceron,
lib. 4, Ep.
5: Quae si hoc tempore
non suum diem obiisset.
Sto. Plinio, en las
Epistolas: Standum
est epistolis Domitiani. Terencio:
Quid agitur? Statur,
scilicet statio vel
stare.
Salto. Ouidio, en el 5 De Tristibus: Carmina saltantur theatro. Horacio, en el 1 de sus Satyras: Pastorem saltaret uti Cyclopa rogabat.
Sapio. Plauto: Ego rem meam sapio. Persio, Satyra 1: Cum sapimus patruos. Idem: Nec demorsos sapit ungues. Ennio: Qui sibi semitam non sapiunt alteri monstrant uiam.
/(p.185) Intercedo passiuo. Ciceron, lib. 8, Ep. 4: Profecto aut transigetur aliquid, aut turpiter intercedetur. Seruio, Noceo, Indulgeo, Viuo, Egeo, Eo, Careo, Nato, Certo, Curro, Gaudeo, que inconsideradamente han llamado neutros, son mas actiuos que los demas, para lo qual auemos de saber que ay unos verbos que solamente su action passa a un accusatiuo, que llaman cognatae significationis, segun enseña el Arte en el libro 4 De constructione uerbi cognatae significationis, el qual declara la action que esta encerrada en el proprio verbo, el qual, por entenderse claramente, no se pone, sino quando queremos añadir otra cosa mas. Como Seruio pide este accusatiuo, seruitutem, y no ay para que ponerle, porque, si lo pusieramos, fuera hinchir las oraciones de pleonasmo y redundancias sin necessidad. Pero si añadiessemos alguna cosa mas, pondremos el accusatiuo, como Seruio seruitutem duram, Viuimus vitam tristem, Curram cursum longum, Peccamus peccata ingentia, Bonum certamen certaui. Ciceron, lib. 8, Ep. 2: Puto, ut suum gaudium gauderemus. Virgilio: Furere hunc furorem. En las Diuinas Letras se halla sitio sitire, que es lo pro-/(p.186)prio, y a otros verbos actiuos dan este accusatiuo, en el Psalmo 121: Quia illic sederunt sedes in iudicio. Y en el 131: Votum uouit Deo Iacob. Y en el 4: Sacrificate sacrificium iustitiae. Pero porque ne misceamus sacra profanis, prouemoslo con authores latinos. Ciceron in Topicis: Quorum nemo seruitutem seruiuit. Quintiliano: Seruus est, ut antiqui dixere, qui seriututem seruit. Tito Liuio, en el libro 40: Qui seruitutem seruissent. Ciceron le entendio en el lib. 7, Ep. 25: Sic ego non omnibus, mi Galle, seruio, etsi quae est haec seruitus, donde en el seruio se entiende seruitutem, pues dize Quae est haec seruitus, refieriendo al seruitutem que han de entender en este lugar aunque no quieran. Este accusatiuo de significacion cognata dio Ciceron al verbo amo en el libro 9 de los Officios: Ut commuci utilitati seruiatur. Martial, lib. 2: Non bene, crede mihi, seruo seruitur amico. Ciceron, en el lib. 9, cp. 7: Tempori seruiendum est; y en el li. 6, Ep. 12: Nihil est a me inseruitum temporis causa.
/(p.187)
Noceo tibi,
scilicet noxam.
Liuio,
lib. 9: Atque ob eam
rem
noxam nocuerunt. Tambien
se junta a otros
accusatiuos. Seneca, en
Indulgeo tibi, scilicet indulgentiam vel peccatum. Viuo, Terencio: Nam ego uitam duram, quam uixi usque adhuc. Ciceron, lib. 13, Epist. 28: Tum studia illa nostra, quibus antea delectabamur, nunc etiam uiuimus. Ciceron, de Senectute: Tertiam enim aetatem uixerat. Ouidio: Iam tertia uiuitur aetas. Quintiliano: Qui uitam beatam uiuere uolet, philosophetur oportet.
Egeo pecuniarum, scilicet egestatem. Nato natationem, Eo iter vel viam, Certo, Contendo, scilicet certamen vel contentionem. Sedigito, tratando de Aulo Gelio: Multos incertos certare hanc rem uidemus. Horacio: Magna minorue foro si res certabitur unquam. Plauto: Nunc specimen specitur, nunc certamen certatur.
Curro, scilicet cursum vel currere. Virgilio, lib. 5: Currit iter tutum non segnius /(p.188) aeuore classis. Ciceron, en el 3, de los Officios: Qui stadium currit. Iuuenal: Curritur ad uocem iucundam, aqui falta por suppuesto currere, su infinitiuo. Y assi en todos los demas como certatur, pugnatur, seuitur, statur, egetur. Porque, quando no hallauan otro accusatiuo que dar a estos verbos, como dize el Arte en el lugar arriba citado, les dauan su mismo infinito en lugar de action. Y assi ay algunos modos de hablar antiguos, como en Plauto: Pergitis pergere. Ciceron, in Arato: Post hanc ore fero Capricornus uadere pergit. Vease el Arte, que trata de esto en el lugar arriba referido.
Queda, pues, probado que no ay verbo que no signifique action o passion, porque, si no haze o padece, en balde esta en la oracion, pues no puede significar ni ser oracion de actiua ni passiua.
