CAPITULO DIEZ Y SIETE. EN EL QUAL
DESHAZEMOS
Ya que auemos llegado a la quarta specie, o por mejor dezir al quarto labyrinto, en el qual los que han entrado no querran salir, aunque los guiemos con el hilo que ato al cerrojo de la primera puerta el valiente Theseo. Y assi temo tratar de ello, porque quien hara creer que estos verbos de su quarta specie no pueden regir dos accusatiuos? Pero con todo aure de tratar destos verbos, los quales yo pongo con su romance desta manera.
Dedoceo, es. Desenseñar o mo-/(p.154)strar ser falso lo enseñado.
Rogo, as. Oro, as. Rogar.
Celo, as. Encubrir.
Interrogo, as. Preguntar.
Exuo, is. Nudo, as. Desnudar.
Induo, is. Vestio, is. Vestir.
Calceo, as. Calçar.
Excalceo, as. Descalçar.
Cingo, is. Ceñir.
Peto, is. Posco, poscis. Pedir.
Peto libros magistrum, vel a magistro. Posco arma regem, vel a rege.
A los quales, aunque damos dos accusatiuos, no se rigen entrambos del verbo, sino uno solo, porque en el otro auemos de entender alguna preposicion de la qual lo rijamos, como dize el Arte en el lib. 4: Accuatiuus praeter eum, qui regitur a uerbo actiuo, semper est communis pendetque a praepositione tacita uel expressa. Lo qual explica en la nota 21, donde dize que muchos hombres doctos dizen, y con mucho acierto, que el segundo accusatiuo destos verbos se rige de alguna preposicion que /(p.155) se entiende, como per, iuxta, secundum, in, circa, ad, y trae destos algunas authoridades. Y entre las razones que da es que esta oracion se podra dezir muy bien Doceo te iuxta omnes vias sapientiae. Luego, quitada la preposicion, tambien se regira de ella, y es elegancia poner muchas vezes la preposicion siempre que al segundo nombre se pusiere algun adiectiuo, como Moneo te ad praestantissima consilia, ad exitus belli difficillimos, ad literas capessendas. Ciceron puso la preposicion con el verbo hortor, lib. 2, Ep. 4: Teque ad studium summae laudis cohortabor, pues, quando digo Moneo te virtutem, bien puedo entender ad virtutem. Y necessariamente se debe entender, porque ningun verbo actiuo puede regir dos accusatiuos de cosas diuersas, porque el que haze una cosa no puede igualmente hazer dos juntas, porque no diras Amo patrem literas. Esta specie es falsa como las demas: lo uno porque el uno de los accusatiuos es del verbo y el otro de la preposicion; lo otro porque ay otros muchos verbos que los latinos juntauan a dos accusatiuos y ninguno los ha puesto en esta specie. Y porque no les parezca /(p.156) que los engañamos, traygamos authoridades. Accuso, que hazen de la segunda specie, junto Ciceron a dos accusatiuos, lib. 2, Ep. 8: Neque tamen adhuc habeo, quod te accusem; y en el lib. 14, Ep. 1: De Quinto fratre, nihil ego te accuso. Veneror, Aulo Cecinna a Ciceron, lib. 6, Ep. 7: Cum ignorit omnibus, qui multa deos uenerati sint contra eius salutem. Adiuuo, Ciceron, lib. 4, Ep. 4: Sed tamen aliquid iam noctes te adiuuabunt. Do, Terencio, en el Andria, scena 1 del acto 2: Ah quanto satius est, te id operam dare; y en otra parte: Iam id operam do. Fallo, Ciceron, lib. 4, Ep. 2: Quantum nos fefellerit et in quem locum res deducta sit uides. Audio, Ciceron, lib. 1, Ep. 9: Ac singularia studia deberem Reipublicae, quae te in me restituendo multum audiuisset, otros leen adiuuisset. Miseret, Terencio, en la scena 5 del acto 4: Ita me Dii ament, ut nunc Menedemi uicem miseret me. Iubeo, Ciceron, lib. 13, Ep. Familiares: Literae non quae te aliquid iuberent. Ciceron, lib. 4, Epist. 3: Quid me ista res consolatur. Condono, Terencio, en el Phormion: Quod habes, condonamus te, scilicet id. De manera que todos estos verbos se hallan con dos accusati-/(p.157)uos, ninguno de los quales han puesto en esta specie, pero en ellos, como en los demas, auemos de entender siempre preposicion, porque imitan a los griegos, que ponen su preposicion κατά, y en latin entenderemos circa, iuxta, secundum o ad. Quando Ciceron, lib. 4, Ep. 8, dize: Neque monere te audeo praestanti prudentia uirum, entrambos accusatiuos se rigen del verbo monere, porque son entrambos una misma cosa, lo qual no acontece en Moneo te virtutem, porque son los accusatiuos de differentes cosas. Y por esta causa no se pueden regir del verbo.
Enseñan que estos verbos, que llaman de la quarte specie, quando se mudan en passiua, ponemos en nominatiuo el uno de los accusatiuos y el otro lo dexamos como estaua en la voz actiua. Y quando le concedieramos que en la voz actiua se rigen entrambos accusatiuos del verbo, de donde se ha de regir en la voz passiua, pues no se puede regir del verbo passiuo si no fuere de alguna preposicion, como Tu moneris a me ad virtutem, Interrogaris a me iuxta quaestionem, Princeps induitur a pueris circa arma? Fuera desto ay otros muchos verbos /(p.158) que se hallan en la voz passiua con accusatiuo, los quales hasta agora nadie los ha puesto en esta specie. Condono, en el prologo del Eunucho dize Terencio: Habeo alia multa, quae nunc condonabitur. Utor, Horacio, lib. 1, Oda 6: Siue quid urimur. Nector, Virgilio, lib. 5: Flauaque caput nectentur oliua. Moueor, en el libro sexto: Nec magis incepto uultum sermone mouetur. Depascor, en el segundo: Et miseros morsu depascitur artus. Flector, Ouidio, en el segundo de sus Transformaciones: Partes quascunque sedendo flectitur. Figor, Stacio, lib. 9: Figitur ora Lanus. Coronor, Horacio, lib. 1 de las Epistolas: Quis magna coronari contemnat Olympia. Occupor, Ciceron: Stoici qui de uirtutibus disputant magnam partem in his partiendis occupati sunt. Offendor, Ciceron, lib. 1, Epist. 10: Pompeius cum nihil mihi ostendisset se esse offensum. Purgor, Horacio: Purgor bilem. Y quando dixeremos ‘tienen me inuidia de la capa’, diremos en buen latin Inuideor pallium y los demas, pues, o han de concederme que estos latinos imitan a los griegos y se entiende en estos lugares todos la preposicion κατά, y en latin circa, /(p.159) iuxta o secundum, o que estos verbos son tambien de su quarta specie y que rigen accusatiuo en la voz passiua, lo qual es falso.
Los verbos que rigen dos accusatiuos son estos que no han considerado: habeo, iudico, voco, dico, saluto, appello y otros semejantes. Ciceron, lib. 2, Ep. 17: Quem senatus per me regem appellauit. Y rigense entrambos accusatiuos del verbo y se mudan entrambos en nominatiuo en la voz passiua, porque son entrambos una propria cosa, como ‘el pueblo me tiene por maestro’, Populus habet me magistrum, Ego habeor magister a populo; Prouinciae vocant me ducem, Ego vocor dux a prouinciis; Omnes salutant me poetam, Ego salutor poeta ab omnibus; Ciues habebunt me praeceptorem, Ego habebor praeceptor a ciuibus; Scribam te regem, Tu scriberis a me rex; Nos vocamus Philippum regem, Philippus vocatur a nobis rex. Pero mudando en passiua doceor artes, magister interrogatur a me quaestionem, pueri induunt arma ducem, dux induitur arma a pueris, el accusatiuo que se rige del verbo mudamos en nominatiuo, /(p.160) y el de la preposicion dexamosle como estaua en la voz actiua, en la qual, como en la passiua, entendemos la preposicion circa, iuxta, ad o secundum.
De no entender esta doctrina que vamos enseñando del maestro Sanchez, de su Minerua, vinieron a dar en su synedoche, de la qual no ay necesidad, porque en Fractus membra, Caetera Graius, Omnia Mercurio similis, Stratus membra, Albus dentes, Flauus capillos, Caetera fossor, Loculos suspensi y todos los demas son locuciones griegas y se entiende la preposicion circa, iuxta, secundum, como en Purgor bilem, Inuideor virtutem, Doceor grammaticam, Induor arma, Moneor concordiam, Exuor vestes. Y en todos quantos verbos hallaremos con dos accusatiuos y en la voz passiua con accusatiuo y nombres adiectiuos, auemos de entender la preposicion, porque, quando concedamos la synedoche en flauus capillos, idest habens capillos flauos, como han de resoluer por ella a Induor arma, Doceor artes, Moneor virtutem, y los semejantes? Con todo lo qual queda probado que es falsa la quarta specie, o que han de poner en ella otros muchos verbos que aue-/(p.161)mos traydo con dos accusatiuos y otros muchos que pudieramos traer, como Diligo te plurimum, Nihil offendimus regem. Y apenas aura verbo que no podamos juntar a dos accusatiuos.